Sinds een jaar of drie gaan Julie, Marcus en Lis elke maand naar een concert. Vierendertig concerten op rij, zonder afwezigheden. Maar nu zit Lis met een lastig gevoel, ze heeft geen zin in het volgende concert. Wanneer ze dat wilt aanbrengen voelt ze een krop in haar keel. Wat als Marcus en Julie dan kwaad worden, of haar volgende keer niet meer meevragen?
Als Lis zwijgt, en met tegenzin toch naar het concert vertrekt geeft ze toe aan de angst voor afwijzing. Wanneer we ons gevoel niet uitspreken, als we zwijgen en dus toegeven aan de angst voor afwijzing, dan verlaagt daarmee de psychologische veiligheid in onze groep. Dat vergroot de psychologische afstand tussen de verschillende leden van onze groep.
Als Lis wel spreekt. Als ze zegt “Marcus, Julie, ik heb geen zin om dit concert te doen, ik zou liever gaan sporten die avond”, dan zijn er twee opties.
Optie 1: Julie en Marcus reageren hier goed op: “Geen enkel probleem Lis, je moet vooral doen waar jij energie van krijgt.” Zo’n positieve reactie heeft meerdere positieve effecten. Ten eerste voelt Lis zich meer dan ooit gezien door en verbonden met Julie en Marcus. Daarnaast is dit ook een signiaal voor hen alle drie: het is oké om er soms niet bij te zijn, je hoort dan nog steeds bij ons clubje. Hierdoor vergroot de psychologische veiligheid. Waardoor groepsleden in de toekomst nog meer zichzelf durven zijn. Dit noem ik “de kracht van kwetsbaarheid”. Je toont je kwetsbaar, ondanks je angst om afgewezen te worden, en dat wordt goed onthaald. En als gevolg daarvan neemt de psychologische veiligheid toe.
Maar wat als Marcus en Julie niet goed reageren? Wat als Lis inderdaad afgewezen wordt? Dan komen we bij optie 2. “Lis, komaan, dit kan echt niet, we gaan elke maand. Wij zijn heus ook al eens meegegaan toen we ons slecht voelden of naar een headliner waar we geen fan van zijn.” Wat dan? Of Lis nu volhard of plooit, de psychologische veiligheid in deze groep wordt lager. En ook de psychologische afstand tussen de groepsleden vergroot. Want in deze groep mag je blijkbaar niet zijn wie je wilt zijn. Zwijgen (toegeven aan de angst voor afwijzing) en afgewezen worden hebben dus exact dezelfde negatieve gevolgen.
Dat de groep negatief reageert kan gebeuren, maar waarom gebeurt dat dan? En kunnen we dat voorkomen?. Iets bekennen dat afwijkt van de groepsnorm vraagt om kwetsbaarheid. Hoe meer je afwijkt van de norm, hoe meer kwetsbaarheid het vereist om dat te delen. En dat is wat Lis deed, ze stelde zich kwetsbaar op en bekende dat ze wou afwijken van de groepsnorm. Afhankelijk van hoeveel psychologische veiligheid er is in het team krijgen we verschillende reacties.
Indien de grootte van de afwijking van het verwachtingspatroon in balans is met de psychologische veiligheid in het team. Dan krijgen we de gehoopte positieve reactie. We zien dan de Kracht van kwetsbaarheid in actie:
Teamleden voelen dan echt de verbondenheid. Ze hebben het gevoel dat ze gehoord en gezien worden door de anderen. En dit geeft energie. Deze kwetsbare gesprekken zijn die gesprekken die je onthoud. Op die moment groeit de psychologische veiligheid in het team.
In een groep met een lage psychologische veiligheid speelt Lis haar afwijking van de groepsnorm in op de onzekerheden van haar groepsgenoten. Marcus en Julie vallen vanuit die onzekerheid zelf ten prooi aan de angst voor afwijzing: “Vind Lis ons niet meer leuk?” of aan de angst voor verlies van wat er is: “Lis gaat nooit meer meegaan naar concerten, en dan valt ons concertgroepje uit elkaar, en ik keek daar altijd zo naar uit.” Omdat ze zich zelf niet veilig genoeg voelen om die onderliggende kwetsbare gedachten te uiten reageren ze met afwijzing.
In plaats van te vragen “Lis, als je niet meegaat, betekend dit dan dat je ons niet meer leuk vind?” Zeggen ze: “Amai dat is saai van je dat je niet meegaat.”, maar uiteindelijk zeggen beide boodschappen hetzelfde. “Ik wil met jou in connectie blijven.”De eerste manier stelt echter de vraag: “hoe gaan we in connectie blijven gaan?” en de tweede optie zegt: “Laat ons exact hetzelfde blijven doen, zodat onze connectie blijft.” Het nadeel is dat wanneer we afgewezen worden we die onderliggende boodschap zelden horen. We voelen ons gekwetst en trekken ons terug. De psychologische veiligheid neemt af, en de afstand tussen mensen neemt toe. Afwijzing kost beide partijen enorm veel energie.
Hoe voorkomen we dit soort afwijzing in groepen? Dat doen we door te werken aan psychologische veiligheid. Hoe dan? Eigenlijk is dat zoals trainen voor een marathon. Dat doe je ook niet in een keer, maar je bouwt daar langzaam naar op. Dat kan je doen door in te zetten op actieve kennismakingsgesprekken, waar je elkaar op een andere manier leert kennen dan je gewoon bent. Door samen dingen te gaan beleven die je anders niet doet. Of door in te zetten op constructief conflict met elkaar.
Hoe je dit doet, en nog vijf andere manieren om te werken aan psychologische veiligheid kan je lezen in ons boek: “Handen uit de mouwen, wat je van de scouts kan leren over groepsdynamica.”
